Kurut, Küçült, Yoğunlaştır: Pestil, Meyve Saklamanın En Yaşlı Fikri

Meyveyle ilgili asıl sorun meyve değil, takvim. Ağaç size ürününü haftalar içinde, hepsini birden verir. Sonbaharda elinizde taşıyamayacağınız kadar çok şey olur, üstelik bunların bir kısmı ezilmiş, bir kısmı fazla olgunlaşmış, yani taze olarak satılamaz ya da bekletilemez durumdadır¹. Birkaç hafta sonra ise hiçbir şey kalmaz.

Pestil bu üç ayrı sorunun tek bir cevabı. Meyve püresini ince yayıp kuruttuğunuzda üç iş aynı anda oluyor: ürün uzun süre bozulmadan duruyor, hacmi ciddi biçimde düşüyor, tadı yoğunlaşıyor. Kurut, küçült, yoğunlaştır. Tatlılık bile bu tekniğin bir sonucu, amacı değil: su gidince meyvenin kendi şekeri konsantre oluyor¹.

Kelimenin kendisi de bu tatlı yanı ele veriyor: pestil, İtalyanca “pastillo” yani lokum, şekerleme ve “pasta” yani bulamaç sözcüklerinden türemiş². Ne zaman icat edildiğini kimse bilmiyor; ama en azından ne zamandır yazılı olduğunu biliyoruz. Osmanlı kanunnamelerinde daha 1500’lü yıllardan önce “bestil” olarak geçiyor². Başlıktaki “en yaşlı” da bunu kastediyor: kesin bir tarih değil, tekniğin ne kadar temel olduğunu.

Bu yazıda tarif yok. Pestili bir tatlı olarak değil, bir teknik olarak ele almak istiyorum. Çünkü teknik olarak bakınca, birbirinden habersiz mutfakların neden aynı şeyi ayrı ayrı bulduğu da anlaşılıyor, İran’ın pestiline neden tuz attığı da.

Pestil aslında ne yapıyor

Kurutmanın koruyucu etkisini genelde “nem” üzerinden anlatırız ama asıl kavram biraz farklı: su aktivitesi. Mikroorganizmaların üremesi için gereken, gıdanın içindeki toplam su miktarı değil, o suyun onlar tarafından kullanılabilir olması. Şeker ve tuz da suyu bağlayarak aynı işi yapar; bu yüzden reçel bol su içerdiği hâlde durur.

Bu tek eksene oturtunca, birbiriyle alakasız görünen ürünler aynı ailenin üyeleri olarak diziliyor:

Ürün	Yaklaşık su aktivitesi	Suyu ne bağlıyor
Pestil, meyve derisi	0,6-0,7	kurutma
Meyve peyniri (membrillo, ayva ezmesi)	0,63 civarı	çok yüksek şeker + pektin jeli
Pekmez, dibs	0,70-0,80	kaynatarak yoğunlaştırma
Chutney	0,85 civarı	şeker + düşük pH
Slatko	0,92 civarı	tek kaynatma, kısmi koruma

Küf için sık verilen eşik 0,85 dolayında. Tablo, “neden bazıları yıllarca dolapsız durur, bazıları açılınca buzdolabı ister” sorusunu tek bakışta çözüyor. Pestil bu skalanın en kuru ucunda. Chutney tam bu eşikte, slatko ise daha da yukarıda; ikisi de yalnızca kurumaya güvenemediği için asit, şeker ve kapalı kavanoz gibi ek savunmalara yaslanıyor.

Pestil için verdiğim aralık tahmin değil: Elazığ’da satılan cevizli sucuklar (orcik) üzerine yapılan bir çalışmada, 35 örneğin su aktivitesi ortalama 0,65 çıkmış, en düşük 0,52 en yüksek 0,76 arasında³. Tablodaki diğer değerler ise meyveye ve reçeteye göre kaydığı için yaklaşık; ama mantık sabit: aynı skalada nereye oturduğunuz, ürününüzün ne kadar dayanacağını belirliyor.

Su gidince renk de değişiyor

Su aktivitesi yalnızca “bozulur mu” sorusunun cevabı değil. Aynı zamanda pestilin neden koyulaştığını da açıklıyor.

Kuruma ve depolama sırasında enzimatik olmayan bir esmerleşme, yani bir tür Maillard tepkimesi işliyor. Bunu hızlandıran ya da yavaşlatan şeyler pH, kurutma sıcaklığı, kurutma süresi, ürünün bileşimi ve yine su aktivitesi⁴. Yani bir levhanın koyulaşması her zaman meyvenin kendi renginden gelmiyor; çoğu zaman yüksek sıcaklıkta ya da uzun sürede kuruyan harcın rengini ve aromasını yitirmesinin izi.

Kültürler bunu da fark etmiş ve çözümü asitte bulmuş. Pestile sitrik asit, askorbik asit ya da doğrudan limon suyu eklemek esmerleşmeyi yavaşlatıyor⁴. İran lavashakının üstüne gezdirilen nar ekşisi, ayva ezmesine sıkılan limon, sadece tat için değil; renk için de.

Bir de kurutma hızının kendisi var. Sıcaklık düşük, ortam nemi yüksek olduğunda kuruma yavaşlar ve bu, pestilde istenmeyen mikroorganizmaların gelişmesine alan açar. Bu yüzden modern üretimde hızlı ve daha hijyenik olan konvektif sıcak hava kurutucular tercih ediliyor⁴. Güneşte kurutma ucuz ve basit ama hem yavaş hem de ürün açıkta kaldığı için kontaminasyon riski oluşuyor.

Meyve tek başına deri olur mu

Su aktivitesi ailenin ortak mekanizmasıysa, aile içindeki tek gerçek teknik ayrım pektin.

Pektin, meyvenin hücre duvarındaki doğal jelleştirici. Bazı meyvelerde o kadar boldur ki püre kuruduğunda kendiliğinden tutar, esner, levha hâlinde kalkar. Ayva, alıç ve guava bu sınıfta. Bu yüzden ayva ezmesine bağlayıcı koymak gerekmez, Çin’in alıçtan yaptığı guodanpi kendi kendine jelleşir.

Dut, şeftali, kayısı ve erik ise düşük ya da orta pektinli. Bunları tek başına kuruttuğunuzda deri değil, kırılgan bir tabaka elde edersiniz; kâğıttan kaldırmaya çalışınca parça parça yırtılır. Kendi aronya denememde de tabanı tek başına aronyaya bırakmadım; derimsi filmi kurmak için hem kabuklu elmanın pektinine hem buğday nişastasına yaslandım, ancak öyle tek parça kalkan bir levha çıktı⁵.

İşin güzel tarafı şu: kültürler bu boşluğu birbirinden bağımsız olarak, ellerindekiyle doldurmuş.

• Gümüşhane’de dut şırasına buğday unu katılıp “herle” denen yumuşak pelte elde ediliyor⁶. Türk pestil teknolojisinde kıvam vericinin çoğunlukla buğday olması tesadüf değil: piştiğinde nötr kalıyor, meyvenin aromasını örtmüyor⁷.
• Urfa bastığında bağlayıcı nişasta.
• Ermeni pastegh’inde kavrulmuş un ya da mısır nişastası.
• Japonya’da noshi-ume, ume püresini agarla bağlayıp bambu arasında presliyor.
• Gürcistan’da tklapi hiçbir şey koymuyor, çünkü kullandığı yabani kiraz eriği zaten yüksek pektinli. Meyve işi kendi hallediyor.

Yani “pestile ne katılır” sorusunun cevabı kültürel bir tercih gibi görünüyor ama altında fizik var: meyvenin kendi kimyası neye izin veriyorsa o.

Aynı fikrin dünya haritası

Teknik o kadar temel ki ayrı ayrı icat edilmiş. Kısa bir tur:

Türkiye. Pestil bizde Gümüşhane ile özdeşleşmiş olsa da tek bir yörenin işi değil; Marmara’dan Güneydoğu’ya, yedi bölgenin tamamında üretiliyor⁴. Üzüm ve erik en yaygın kullanılan meyveler²; dut ise Gümüşhane’nin markası. Gümüşhane pestilinin klasik hâli dut şırası, herle, bezde kurutma ve araya ceviz veya fındık; yöresel çekirdek dut, un ve cevizden ibaret⁶. Coğrafi işaretli tek pestil de o değil: Siirt’in üzümden yaptığı Tillo heriresi, Şanlıurfa’nın Hasenik pestili ve Erzurum’un kızılcıktan Tortum ekşi pestili de ayrı ayrı tescilli⁸. Yani “yöresel pestil” tek bir reçete değil, aynı tekniğin farklı meyvelerle yerelleşmiş hâlleri.

Gürcistan (tklapi). Yabani kiraz eriğinden (Prunus cerasifera), katkısız. Tatlı bir şey olarak değil, kışın kharcho çorbasına ekşilik veren bir bileşen olarak da kullanılıyor; suda çözülüp taze erik sosunun yerini tutuyor. Yani baharat rafında duran bir pestil.

İran (lavashak). Vişne, erik, nar, kadın tuzluğu gibi asitli meyveler. Genelde şekersiz, üstelik içine tuz katılıyor. Kuruduktan sonra üzerine nar ekşisi gezdirilen versiyonları var.

Suriye (kamereddin). Şam kayısısından yapılan kalın levha. Zeytinyağına batırılmış süzgeçten geçirilerek hem yapışması önleniyor hem esneklik veriliyor. Asıl ilginç yanı, son ürün olmaması: suyla ve portakal çiçeğiyle çözülüp Ramazan içeceğine dönüşüyor. Deri burada taşınabilir bir konsantre, yani ara ürün.

Hindistan (aam papad). Mangodan iki ayrı yön çıkıyor: tatlı hat şeker ve kakuleyle, khatta hattı ise yeşil mango, siyah tuz ve kimyonla. Aynı meyve, iki ayrı tat yönü.

Rusya (pastila). Yüksek asitli Antonovka elması fırınlanıyor, püreye çırpılmış yumurta akı katılıyor, çok düşük ısıda uzun uzun kurutuluyor. Sonuç deri değil, sünger. Havalandırma tekniği pestili başka bir dokuya taşıyor.

Orta Avrupa (powidl). Mürdüm eriği, şekersiz, saatlerce çok kısık ateşte. Dibe hafifçe tutturmak kasıtlı: karamelize, hafif isli bir derinlik bırakıyor.

Haritanın söylediği şu: elde ne varsa o, ve meyve neye izin veriyorsa o. Avrupa, Kafkasya, Levant, Güney Asya, Uzak Doğu. Aynı problem, aynı fizik, farklı mutfak.

Tatlı olması zorunlu değil

Pestili şekerleme sanmak büyük ölçüde alışkanlık. Emsallere bakınca eksenin çok daha geniş olduğu görülüyor:

• Tuz: lavashak, aam papadın khatta hattı, Japon umeboshi geleneği.
• Asit: tklapi, nar ekşisi, sumak, demirhindi.
• Baharat ve yakıcılık: hardal esanslı mostarda, yıldız anason ve Sichuan biberiyle kurulan Çin erik sosu, chutney ailesi.
• Yağ ve protein: Kuzey Amerika’nın pemmicanı koyu meyveyi eritilmiş yağ ve kuru etle birleştiriyor; Keşmir’de şeftali pestiline soya bulamacı katılıyor.

Bu ekşi ucun uzağa gitmesi de gerekmiyor. Erzurum’un coğrafi işaretli Tortum ekşi pestili tam da bu: kızılcık ve sudan ibaret, şeker eklenmeden yapılan, adı üstünde ekşi bir pestil⁸. Yani “pestil tatlıdır” derken aslında bir bölge tercihini genelliyoruz.

Meyveyi kurutup yoğunlaştırma tekniği, tatlı tarafa olduğu kadar tuzlu ve ekşi tarafa da açık. Meyve derisi ile meyve sosu arasındaki sınır sandığımızdan ince. Bu ucu ayrı bir yazıda, sos kurutma üzerinden ele almak istiyorum; burada sadece ailenin tatlı olmayan bir kolu olduğunu not etmekle yetineyim.

Tekrar eden malzeme mantığı

Dünyanın pestillerine bakınca ortaya bir tarif değil, bir gramer çıkıyor. Dört kutu:

Meyve. Şeker, asit ve pektin taşıyıcısı. Sadece tat değil, yapı da buradan geliyor.

Bağlayıcı. Un, nişasta, agar ya da elma gibi yüksek pektinli bir meyve. Meyvenin kendi pektini yetmediğinde devreye giriyor.

Tampon. Bal, pekmez, jaggery, hurma. Asidi yumuşatıyor, esneklik veriyor, suyu bağlıyor. Ayva ezmesinin klasik oranı meyveyle şekerin bire bir olması; bu kadar şeker sadece tatlandırmıyor, jeli ve raf ömrünü de kuruyor.

Aksan. Tarçın burada kültürler arası bir köprü: İtalyan cotognatasında, Çin erik sosunda, Batı’nın elma derisinde, kayısı ratafiasında karşımıza çıkıyor. Yanına karabiber, hardal, tuz, ceviz ve fındık ekleniyor.

Bu grameri en uçta test eden bir akraba var: Nevşehir’in köfteri. Köfterde meyve püresi bile yok; su, pekmez ve mısır nişastası birbirine karışıp kalıba dökülüyor ve kuruyor⁴. İlginç bir ayrıntı da şu: unla yapılan köfter, nişastayla yapılandan daha sert oluyor. Yani bağlayıcının cinsi doğrudan dokuyu belirliyor. Köfter, “meyve derisi” tanımının nerede bittiğini gösteren sınır durumu: meyve gitmiş, teknik kalmış.

Bu gramer öğrenilince tarif ezberlemeye gerek kalmıyor. Elinizdeki meyvenin hangi kutuda eksiği varsa onu tamamlıyorsunuz.

Ne için yeniyor

Pestilin işlevi sadece “bozulmasın” değil.

Enerji. Kurutulmuş pestilin yaklaşık yüzde 85’i kuru madde ve bunun büyük kısmı şeker. 100 gramı yaklaşık 320-360 kilokalori veriyor⁴; potasyum bakımından zengin, sodyum bakımından fakir⁶. Cevizli, fındıklı köme gibi yağ eklenen türlerde bu değer daha da yükseliyor. Kaynaklar bunu hazır şekerlemelere kıyasla makul bir tercih olarak konumluyor. Buradan “sağlıklı besin” iddiası çıkarmak doğru olmaz; ama hazır şekerlemeler, çikolatalar ya da gofretler gibi endüstriyel paketli ürünlerle kıyaslandığında daha besleyici olduğu söylenebilir.

Hacim ve taşıma. Küçülme tekniğin ikinci işi ve ekonomik sonucu var. Gümüşhane köylerine katırla gelen alıcıların pestili kimi zaman parayla, kimi zaman başka ürünle takas ettiği; üreticilerin yayla yolu üzerinde de satış yaptıkları⁶ notlarım arasında yer alıyor.

İkram ve sohbet. Yazın dökülen pestillerin kimi yörelerde kalıplanıp tenekelere basıldığı, nemsiz yerde saklandığı, uzun kış gecelerinde ocak başında çıkarıldığı da biliniyor. Öyle ki, sertleşmiş pestili sobanın üstünde hafifçe ısıtıp yumuşatmak başlı başına bir ritüel⁶.

Dürüm ve muska. Sade pestilin arasına ceviz, fındık, badem ya da kayısı çekirdeği ezmesi konup rulo yapılıyor; balla sürülüp sarılan versiyonu da oldukça yaygın⁶.

İçecek. Bir parça pestil ılık suda eritilip hoşaf hâline getiriliyor⁶. Suriye’nin kamereddini de aynı mantıkta. Deri, geri suya döndürülebilir bir konsantre.

Yemeğin içinde. Gürcü tklapisi çorbaya asit veriyor. Yani pestil bazen tatlı bile değil, malzeme.

Herle. Pestil olmadan önceki sıcak pelte, kaseye alınıp üstüne ceviz veya fındık ezmesi serpilerek muhallebi gibi yeniyor. Gümüşhane’deki dükkânlarda bunun için ayrı alanlar ayrılmış durumda. Yöreye ait bir deyim de var: “Herle yede terle.”⁶

İmece. Yöre kadınlarının gruplar kurup “bugün sana yarın bana” usulüyle toplu pestil döktükleri de biliniyor. Köme yapımında bir hanenin hazırladığı herleye komşu da daldırma yapıyor⁶. Bu arada köme dediğimiz cevizli sucuk, Türkiye’nin farklı yörelerinde bandırma ya da orcik adıyla da anılıyor; ipe dizili cevizin herleye dört kez daldırılıp kurutulmasıyla yapılıyor⁴. Yani ürün kadar üretim biçimi de sosyal bir şey.

Gelenek dediğimiz şey ne kadar eski

Burada durup iki şeyi düzeltmek istiyorum, çünkü pestil etrafında dolaşan anlatıların hepsi kaynağa dayanmıyor.

Birincisi, asker azığı meselesi. Pestilin Osmanlı seferlerinde asker azığı olarak taşındığı sık tekrarlanır. Araştırdığım kaynaklarda bu konuyu doğrulayamadım. Sefer ve asker anlatısı pestile değil, ekmek kadayıfına ait diye biliyorum: sefere kazanlarla çıkılır, zaferden sonra kuru ekmeklere şerbet dökülüp askere ikram edilirdi⁶. Pestilin taşınabilir olması doğru, ama bu onu belgelenmiş bir sefer azığı yapmıyor.

İkincisi, bal ve süt. Gümüşhane Dut Pestili, 63 numarayla mahreç işareti olarak tescilli. Tescil, 100 kilo pestil için en az 20 kilo bal, en az 15 kilo süt ve en az 20 kilo iç ceviz veya fındık şart koşuyor⁹. Yani bal ve süt, resmî tanımın zorunlu parçası.

Oysa konunun temel kaynağı olan Pestil ve Köme Teknolojisi kitabı bunun tersini söylüyor: pestil ve kömede süt kullanımı çok eski yıllara dayanmıyor, besin değerini artırmak ve daha açık renkli ürün elde etmek için sonradan girmiş. Balın tarihi de eski değil; özellikle ticari üretime geçilirken ürünü daha yumuşak ve parlak kılmak için eklenmiş. Kitaba göre yöresel pestilin aslı dut, un ve cevizden ibaret⁶.

İkisini yan yana koyunca ortaya şu çıkıyor: coğrafi işaret, ticarileşmeyle gelmiş bir malzemeyi geleneğin şartı hâline getirmiş; tesciller zaten mevcut üretim pratiğini kayda geçirir, arkeolojik bir karar vermezler. Ama “geleneksel” kelimesinin ne kadar hareketli olduğunu göstermesi bakımından iyi bir örnek.

Aynı hareketliliğin bir başka yüzü tedarikte. Gümüşhane bugün Türkiye pestil ve kömesinin başlıca üretim merkezi; ama ilde ceviz, dut ve bal her zaman yeterli olmadığı için hammadde çoğu kez Erzincan ve Erzurum’dan, yerli üretim yetmediğinde İran ve Ukrayna gibi ülkelerden karşılanıyor¹⁰. Yani “yöresel” etiketiyle fiili tedarik zinciri her zaman aynı yeri göstermiyor. Maliyet nedeniyle yoğun glikoz kullanımının yaygınlaşması da⁶ aynı hikâyenin devamı: tanım, üretimin peşinden gidiyor.

Marifet sarı dutta değil

Gümüşhane’nin bu konuda anlattığı bir hikâye var⁶.

Uzaktan gelen bir misafire pestil ikram edilir. Adam çok beğenir, nasıl yapıldığını sorar, dut olduğunu öğrenir. Ertesi yıl dut mevsiminde çıkagelir: bana da dut verin, gidip evimde yapacağım. Dört beş teneke taze sarı dutu alıp gider.

Bir süre sonra iki dost karşılaşır. Adam sitem eder: yaptığım pestil kayış gibi sert oldu, rengi simsiyah çıktı, tadı tuhaftı, ne el kopardı ne diş kesti. Bana kötü dut vermişsin.

Gümüşhaneli dostu derin bir nefes alır ve cevabı verir: “Verdikse sana sarı dutu verdik, sarı gelini de vermedik ya; marifet sarı dutta değil sarı gelindedir.”

Bu bir fıkranın ötesinde, teknik bir tespit. Aynı dut, aynı güneş, farklı sonuç. Aradaki fark malzemede değil, kararlarda: şıra ne kadar yoğunlaştırıldı, herle hangi kıvamda indirildi, harç kaç milimetre serildi, ne kadar kurutuldu, ne zaman kaldırıldı. Ustanın kömeyi büküp çatırtı sesini dinlemesi gibi, pestil de bir dizi küçük kararın toplamı⁴. Kendi denemelerimde de gördüğüm şey buydu: aynı yöntem, farklı meyve, bambaşka doku¹¹.

Kendi mutfağımda bu kararların peşinden gitmeye devam ediyorum. Çay, kahve ve şarap yanında ya da yola çıkarken yanıma almak için, damak zevkime göre geliştirdiğim on kadar tarifim ve bir o kadar da denemek istediğim fikrim var. Ev ziyaretlerine, arkadaş buluşmalarına çoğu zaman bunlardan birkaçıyla gidiyorum; birkaçını ileride burada paylaşabilirim.

Bu yazıyı tarifsiz bırakmamın sebebi de bu. Pestilde aktarılabilir olan şey tarif değil, kararların mantığı. Meyvenizin pektini var mı, yoksa kim tamamlayacak? Asit fazlaysa neyle tamponlanacak? Skalanın hangi ucunda durmak istiyorsunuz, kuru ve yıllarca dayanan bir levha mı, yoksa nemli ve buzdolabı isteyen bir ezme mi?

Bu soruların cevabını bilen biri, elindeki meyve ne olursa olsun bir yere varır. Bilmeyen biri en iyi dutla bile kayış üretir.

Kaynakça

1. Gülbeyaz Gökbaş (2024), “Pestil Kalınlığı ve Kurutma Sıcaklığının Domates Pestili Kalitesine Etkisi”, Harran Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi (Danışman: Prof. Dr. Mehmet Karaaslan), Şanlıurfa. Tezin kendisi domates pestiline odaklanıyor; buradaki atıflar giriş bölümündeki genel pestil çerçevesine ait. ↩ ↩²

2. Ali Şen (2022), “Pestiller”, içinde: Yılmaz Seçim (ed.), Mutfakta Geleneksel Ürün Uygulamaları, Literatürk Academia, Konya, sf. 147-166. ↩ ↩² ↩³

3. Pelin Demir, Hüsnü Şahan Güran, Gökhan Kürşad İncili ve Bahri Patır (2023), “Elazığ Yöresel Ürünlerinden Cevizli Sucuğun (Orcik) Kimyasal ve Mikrobiyolojik Kalitesi”, Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi, cilt 37, sayı 1, sf. 13-20. ↩

4. Simge Aktop, Pınar Şanlıbaba ve Yalçın Güçer (2023), “Grape-based traditional foods produced in Turkey”, Italian Journal of Food Science, cilt 35, sayı 3, sf. 55-74. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Kendi denemem: Şekersiz Tatlıyı Aramak: Aronya Pestili. ↩

6. Özgün Kalkışım ve Mehmet Özdemir (2012), “Pestil ve Köme Teknolojisi”, Gümüşhane Üniversitesi Gümüşhane Meslek Yüksekokulu, birinci baskı, Gümüşhane. Gümüşhane pestil ve köme kültürüne dair bu yazıdaki tarihsel, kültürel ve bileşim bilgilerinin ana kaynağı. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³

7. Aziz Ekşi ve Nevzat Artık (1984), “Pestil İşleme Tekniği ve Kimyasal Bileşimi”, Gıda, cilt 9, sayı 5, sf. 263-266. ↩

8. Türk Patent ve Marka Kurumu Coğrafi İşaretler Portalı: “Tortum Ekşi Pestili” (Erzurum, mahreç işareti, tescil no 1528, 29.01.2024; kızılcık ve içme suyu), “Tillo Heriresi” (Siirt, mahreç işareti, tescil no 1347, 17.04.2023; üzüm şırası, buğday unu, beyaz toprak), “Hasenik Pestili” (Şanlıurfa, üzüm). ↩ ↩²

9. “Gümüşhane Dut Pestili”, coğrafi işaret tescil numarası 63, mahreç işareti. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı üzerinden aktarılan tescil bilgileri. ↩

10. Kurtuluş Merdan (2018), “Gümüşhane İlinde İmalata Dayalı Sanayileşme: Pestil ve Köme İşletmeleri Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Social Sciences Studies Journal, cilt 4, sayı 19, sf. 2174-2183. ↩

11. Kendi denemem: Yeşil Erik Pestili. ↩