Botanik Bahçesi (Parkı) ve Türkiye’deki Botanik Bahçeleri

Botaniğin ne olduğuna dair yayınladığım Botanik Nedir? başlıklı yazının sonrasında elbette Botanik Bahçesi ifadesinin karşılığına bakmak ve Türkiye’deki botanik bahçelerine dair bir de liste paylaşmak uygun olacaktır. Vakit oldukça ayrı ayrı bu botanik bahçelere dair de yazılar yayınlayacağım. Bu nedenle yazının alt bölümünde yer alan listeye arada göz atabilir ya da mail bültene üye olarak eklenen yazılarla ilgili bildirimler alabilirsiniz.

Botanik Bahçesi (Parkı) Nedir?

Bitkiler bir çok farklı şekil ve boyutlarda karşımıza çıkabilmektedirler ve çoğu zaman benzerlik derecelerine göre sınıflandırılmışlardır. Bilimsel sınıflandırma dışında bitkileri, boyutlarına ve yaşam şekillerine göre de sınıflandırmak mümkündür. Filogenetik temele dayalı bilimsel sınıflandırma dışında karşılaştığımız bitkileri otsu (hücrelerde odunsu yapı oluşmadığından turgora başlıdır) ve odunsu (ağaçlar, çalılar, sarılıcı odunsular gibi) bitkiler olarak gruplandırabiliriz. Filogenetik temele dayanarak yapılan sınıflandırmada günümüzdeki tüm bitkilerin ataları olarak yeşil algler (gren algae) kabul edilir. Botanik Bahçesi ise bu bilimsel bilgiler, sınıflandırmalar ve değerlendirmeler ışığıda olabildiğince farklı cins bitkinin ve/ya ağacın (otsu ve çalı türü bitkiler ve değişik ağaç türleri) bir arada bulunduğu, özellikle bitki grupları arasındaki akrabalık ilişkilerini yansıtacak biçimde düzenlenmiş, bu bitkiler üzerinde bilimsel incelemelerin yapıldığı ve genel olarak dinlenme ve gezme amacıyla halka açık olan bitki merkezi olarak ifade edilebilir. Kentsel yeşil alanların önemli bir parçası olan botanik bahçeleri, nesli tükenme tehlikesi altındaki bitkilerin korunması ve ziyaretçilerin doğrudan ve dolaylı eğitilmesinde önemli yeri olan, birçok rekreatif (boş zaman faaliyetleri) imkan sunan oldukça önemli alanlardır.

Botanik Bahçelerinde Ziyaretçi Tercihlerinin Belirlenmesi “Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Örneği”

Ülkemizde botanik bahçelerinde daha çok süs bitkileri ağırlıklı olarak yer alsada, özellikle üniversiteler bünyesinde yer alan botanik bahçelerini ayrı bir şekilde değerlendirmek gerekir. Arboretumlar gibi özel alanlar sayesinde göz beğenisi sunmanın yanı sıra taksonomi bilgisi vererek ziyaretçilerde farkındalık oluşturmaya çalışılan bu alanların bir listesini aşağıda iletiyorum. Bu anlamda, botanik bahçelerinin temel amacı, bitkiler hakkında mümkün olduğu kadar geniş bilgi edinmek ve paylaşmaktır. Bu bilgiler içerisinde bitkilerin anayurtları, bilimsel ve halk arasındaki adlandırılışları, yetiştirildikleri uygun ortamlar yeralmaktadır. Bu tür bilgileri sağlayan bir bitki koleksiyondaki bitki sayısı ayrılan alanın büyüklüğüne ve bahçe için ayrılan bilimsel ve mali kaynaklara bağlı olarak değişiklik gösterebilmektedir.

Türkiye’deki Botanik Parklar

Türkiye’de Uluslar Arası Botanik Bahçeleri Koruma Teşkilatı‘na (Botanic Gardens Conservation International / BGCI) üyesi olan 4, belirli botanik bahçeler standartlarında olan toplamda 9 adet botanik bahçesi bulunuyor.

• İstanbul Üniversitesi Alfred Heilbronn Botanik Bahçesi (İstanbul)

• Ankara Üniversitesi Botanik Bahçesi (Ankara)

• Atatürk Arboretumu (İstanbul)

• Çukurova Üniversitesi Botanik Bahçesi (Adana)

• Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Uygulama / Araştırma Merkezi (İzmir)

• Gaziantep Botanik Bahçesi (Gaziantep)

• Karaca Arboretum (Yalova)

• Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (İstanbul)

• Süleyman Demirel Üniversitesi Botanik Bahçesi (Isparta)

Bu listeye ek üniversite destekli, belediye ve özel kuruluşlarca hazırlanan botanik bahçeleri şöyle:

• Ata Park Botanik Bahçesi (Erzurum)

  Atatürk Üniversitesi tarafından deniz seviyesinden 1850 metre yüksekte, 3 yıllık bir çalışmanın sonucunda tamamlanan ve Dünya genelinde ilk 10 içinde yeralan Ata Park Botanik Bahçesi Erzurum-Erzincan karayolunun başlangıç noktasındaki Atatürk Üniversitesi kampusü içerisinde yeralıyor.

• Bakırköy Botanik Park (İstanbul)

• Bursa Botanik Parkı (Bursa)

  Bursa Botanik Parkı, 1998’den beri 1. derecede doğal sit alanı olan, aynı zamanda Soğanlı Botanik Parkı olarak da bilinen, İstanbul-İzmir Otoyolu üzerinde Bursa Hayvanat Bahçesi‘nin bitişiğinde kurulu 400 dönümlük parktır.

• Odunpazarı Belediyesi Botanik Parkı (Eskişehir)

Kaynakça

1. Genel Botanik, Prof. Dr. Ünal Akkemik, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi, Orman Botaniği Ana Bölümdalı.
2. Orman Ağaçlarının Hayatı Ders Notları. İ.Ü.Orman Fakültesi Orman Botaniği Anabilim Dalı, Aytuğ, 1984.
3. Türkiye’de Botanik Tarihi Araştırmaları, Asuman Baytop, İstanbul Üniversitesi, 2003
4. Divanü Lûgati’t Türk’teki Botanik Terimlerinin Kazakça ve Türkçedeki Görünümleri, Arş. Gör. Nigâr Oturakçı, Karadeniz, Sayı 13. Pdf
5. Botanik Bahçelerinde Ziyaretçi Tercihlerinin Belirlenmesi “Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Örneği”, Banu KARAŞAH, Mustafa VAR, Kastamonu Uni., Orman Fakültesi Dergisi, 2016, 16 (1): 120-130