Yakından Bakmak: Makro Fotoğrafta Netliği Yığmak

Bir dereyi, gölgesinde dinlendiğiniz bir ağacı ya da soluklanmak için sığındığınız patika üzerindeki bir kaya parçasını yavaşlayıp da yakından izlediğinizde, daha önce hiç dikkat etmediğiniz detayları fark etmeye başlarsınız. Bir taşın üstündeki yosunun dokusu, ağaç kabuğundaki girinti ve çıkıntılar, bir yaprağın damarları ve tüyleri, bir böceğin gözündeki minik altıgenler. Yakınlaşmak sadece nesneyi büyütmez, dikkati de büyütür. Ama bu bakışı bir fotoğrafa çevirmeye kalktığınızda tuhaf bir duvara toslarsınız: gözünüzle bütününü net gördüğünüz o küçük dünya, kameranın karesinde bir türlü baştan sona net çıkmaz. Bir yeri netlediğinizde hemen yanı bulanıklaşır.

Bu blogdaki bitki, böcek ve gezi yazılarındaki yakın çekimlerin çoğu, işte bu duvarı aşmak için tek bir kareyle değil, onlarca kareyle üretiliyor. Yönteme focus stacking, Türkçesiyle netlik yığma deniyor. Bu yazı bir ayar kılavuzu değil; o fotoğrafların neden böyle çekilmek zorunda olduğunu ve bu birleştirmenin gerçeği çarpıtıp çarpıtmadığını anlatan bir referans. İleride “bu foto nasıl çekildi” diye merak edildiğinde geri dönülecek sayfa burası olsun diye yazıyorum.

Makronun sığ tarafı: alan derinliği

Her fotoğrafta, netlediğiniz noktanın önünde ve arkasında kabul edilebilir ölçüde net kalan bir bant vardır. Buna alan derinliği denir. Manzara çekerken bu bant metrelerce uzar; ön plandaki taş da, arkadaki dağ da net olur. Ama özneye yaklaştıkça bu bant acımasızca daralır. Bir çiçeğe ya da böceğe birkaç santim mesafeye indiğinizde, net kalan alan çoğu zaman birkaç milimetreye, hatta daha azına iner.¹

Sonuç şu: bir arının gözünü netlerseniz, tüylü sırtı ve kanat kenarı bulanık kalır. Diyaframı kısıp bu bandı genişletmeyi denersiniz, ama makroda bunun da bir tavanı vardır. Belli bir noktadan sonra ışık kırınımı denen fiziksel olay devreye girer ve görüntü genelinde yumuşamaya başlar; kazandığınızı kaybedersiniz. Yani tek bir karede, küçük bir canlının bütününü baştan sona net göstermek çoğu zaman fiziksel olarak mümkün değildir. Bu bir beceri eksikliği değil, optiğin sınırı.

Focus stacking: netliği çok kareye yaymak

Focus stacking bu sınırı, tek kareyi bırakıp bir kare dizisine geçerek aşar. Fikir sade: kamera ve özne kıpırdamadan dururken, netlik düzlemini en öndeki noktadan en arkadaki noktaya doğru minik adımlarla kaydırarak arka arkaya çok sayıda kare çekersiniz. İlk karede en yakın tüyler nettir, sonrakinde biraz arkası, sonrakinde daha arkası. Her kare, öznenin yalnızca ince bir diliminin net olduğu bir katmandır.

Sonra bu kareleri bir yazılımda birleştirirsiniz. Program her karenin yalnızca net olan bölümünü seçip alır ve bunları tek bir görüntüde üst üste bindirir. Ben bu birleştirmeyi Affinity ve Zerene Stacker ile yapıyorum; Zerene’i ayrıca kareler arasından bir derinlik (depth) haritası çıkarmak için de kullanıyorum. Zerene Stacker ve Helicon Focus makro dünyasının adanmış standart araçlarıdır; Affinity gibi genel tasarım programları da benzer bir birleştirme yapabilir.² Ortaya çıkan tek fotoğrafta, öznenin en önünden en arkasına kadar her yeri net olur. Aslında yaptığınız şey, alan derinliğini optikle değil, üst üste yığdığınız katmanlarla inşa etmektir.

Bu blogdaki yakın çekimlerin çoğunu ise APS-C bir gövde, Fujifilm X-M5, ve 1:1 büyütme yapabilen bir makro objektifle, XF 30mm f/2.8 Macro, topluyorum. Ama vurgulamak isterim: yöntemin özü ekipmanla ilgili değil. Bunu farklı marka bir kamerayla, hatta sınırlı ölçüde bir telefonla da yapabilirsiniz. Önemli olan mantık, alet değil.

Doğada ne değişir

Bu yöntemin kazandırdığı şey, teknik bir keskinlikten ibaret değil. Bir yaprağı ya da böceği baştan sona net gördüğünüzde, gözünüzün doğada takılıp kaldığı o ilk andaki bütünlüğü geri kazanırsınız. Çıplak gözle bir çiçeğe bakarken, farkında olmadan gözünüz sürekli odağını kaydırır; önce ortasına, sonra bir yaprağına, sonra sapına odaklanır ve beyniniz bunları tek bir net görüntü olarak birleştirir. Focus stacking, aslında gözün bu sessiz çalışmasını taklit eder ve tek bir karede sabitler.

Böyle bir fotoğrafta bir yaban arısının gözündeki tek tek petekleri, bir tohumun kabuğundaki çatlakları, bir yaprağın altındaki tüy ormanını aynı anda görebilirsiniz. Bu, bir doğa bilimi kaydı olarak da değerlidir: bir türün ayırt edici detayları çoğu zaman milimetrenin altındadır ve ancak bütünü net bir görüntüde okunabilir hale gelir. Büyüteç sadece nesneyi değil, dikkati de büyütür.

Sınırlar

Yöntemin sihirli olmadığını da söylemek gerek. En büyük düşmanı harekettir. Kareler arasında özne en ufak kıpırdarsa, örneğin bir esinti yaprağı titretirse ya da böcek kanat çırparsa, katmanlar birbirini tutmaz ve birleştirmede hayalet izler, yumuşak bantlar çıkar. Bu yüzden focus stacking en rahat, rüzgârsız bir ortamda, sabit ve sabırlı bir özneyle çalışır. Sahada çoğu zaman bu bir bekleme oyununa döner: rüzgârın dinmesini, böceğin durmasını beklemek.

Yani her özne, her an buna uygun değildir. Uçan bir kuş ya da sürekli hareket eden bir canlı için tek kare hâlâ en dürüst seçenektir. Focus stacking, zamanın ve öznenin izin verdiği yerde devreye giren bir araçtır; her derde deva bir reçete değil.

Devamı için

Bu yazı, yöntemin erişilebilir tarafı: ne olduğu ve neden gerektiği. İşin daha kişisel tarafını, yani bir ürün fotoğrafı derdiyle alınan bir kameranın nasıl bir doku toplama takıntısına ve bu dokuların fiziksel nesnelere dönüşme fikrine evrildiğini, arsiterans bülteninde Looking Closely yazısında anlatıyorum. Orası bu bakışın nereye gittiğini merak edenler için. Bu yöntemle ürettiğim çalışmalara ise arsiterans.com üzerinden bakabilirsiniz.

Blogdaki bir bitki, böcek ya da gezi yazısında baştan sona net bir yakın çekim gördüğünüzde, artık arkasındaki işi biliyorsunuz: tek bir an değil, üst üste yığılmış sabırlı bir bakış. Keyifli okumalar.

Kaynakça

1. Alan derinliği ve makroda daralması üzerine genel bir giriş için: Depth of field (Wikipedia). Net alanın büyütme oranıyla nasıl daraldığı ve kırınım sınırı burada özetlenir. ↩

2. Yöntemin tanımı ve yaygın araçları için: Focus stacking (Wikipedia). Makro topluluğunda en çok anılan adanmış yazılımlar Zerene Stacker ve Helicon Focus’tur. ↩