Haliç Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Haliç, İstanbul’un Avrupa yakasında, tarihi yarımada ve Beyoğlu platolarını birbirinden ayıran deniz girintisine verilen isim olmasının yanı sıra bu isimlendirmesiyle de ilişkili olarak coğrafi bir bir yapıyı ifade etmektedir. Denizin kendisine ulaşan akarsu yatağının bir bölümünü istila etmesiyle meydana gelen bu yapın jeomorfolojik olarak Haliç ismiyle anılmaktadır. Arapça bir kelime olan haliç sözcüğü, İstanbul halicinin tarih boyunca kültürel ve ekonomik olarak taşıdığı önem dolayısıyla kent bölgesini ifade edecek şekilde de kullanılagelmiştir.

Tarihsel Süreçte Haliç

Bizanslılar zamanında Khrysokeras (Altınboynuz) adı verilen bu bölge, Osmanlı devrinde Halic-i Konstantiniye olarak geçmektedir. Genelde bölge olarak ifade ediliş haliyle bilinen Haliç coğrafi özelliği içerisinde Kağıthane ve Alibeyköy Dereleri etkisiyle oluşmaktadır. Öncelikle bu derelerin etkileriyle oluşan Haliç’in tam olarak ne ifade ettiğine bakalım.

İvan Ayvazovski, 1845

Haliç Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Özellikle gelgitin yoğun olarak gerçekleştiği yerlerde, gelgit sebebiyle oluşan akıntıların etkisiyle akarsu ağırlarının huniye benzer biçimde genişlemesi olarak ifade edilebilir. Derinlik seviyesinin yüksek olduğu doğal su yolu etki içerisinde bir çok farklı unsuru barındırdığı için permakültür içerisinde önemli bir yeri bulunan kenarlar (kenar etkisi) için mükemmel bir örnek teşkil etmektedir. Zengin bir sistem barındıran haliçler barındırdıkları zenginlikleri nedeniyle uygarlıkların tarih boyunca yoğun bir şekilde yerleştiği ve ticaretin geliştiği bölgelerden bir tanesi olmuştur.

Kıyı Tipleri

Kıyıların şekillenmesinde etkili olan faktörler değerlendirildiğinde Ria Tipi Kıyılar ve Haliç (Estuar) Tipi Kıyılara özellikle odaklanmamız gerekir.

Ria Tipi Kıyılar

Akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kıyı tipileri; İstanbul-Çanakkale Boğazları, Haliç ve G.Batı Anadolu Kıyıları gibi. Yapılan araştırmalara göre Haliç ve civarının bugünkü konumuna ulaşmadan önce bir akarsu vadisi niteliğinde olduğu, bölgenin yükselmesi ve fayların Haliç’i bir vadi konumuna getirdiği anlaşılmaktadır1.

Haliç (Estuar) Tipi Kıyılar

Gel-git olayının etkisiyle akarsu ağızlarında oluşan kıyılar. Kuzeybatı Avrupa kıyılarının önemli limanları örnek gösterilebilir.

Haliç Tipleri Nelerdir?

Lagün Tipi Haliçler

Okyanus suları ile temas eden dar girişli haliçler lagün tipi haliç olarak ifade edilirler. Bazı deniz kıyılarının tektonik istikrarlı kıyıları boyunca yer alan ve eğimi az olan ovalar üzerinde bulunmaktadırlar. Kuzey Carolina nehir ağızlarında bulunan Barnegat Bay ve New Jersey lagün tipi haliçlere örnek olarak gösterilebilir.

Fiyort Tipi Haliçler

Buzulların aşındırması sonunda derin vadilerden oluşan haliçlerdir. U şekilli yapıları vardır ve yamaçları diktir. Alaska, Kanada’nın doğu kesimleri, Grönland, İzlanda, Yeni Zelanda ve Norveç gibi ülkelerin kıyılarında sıklıkla görülebilmektedir.

İstanbul Boğazı Güneyi ve Haliç’in Jeolojik Yapısı ve Geoteknik Özellikleri

Tektonik Nedenlerle Oluşan Haliçler

Fay hatları, volkanlar ve heyelanların etkisiyle kara ve deniz/okyanus arasında oluşan yollardır. Deniz seviyesindeki yükseliş haliç oluşumunda etkilidir. Bu tip haliçlere Sacremento Nehri, San Joaquin Nehirleri ve Brezilya’da bulunan 290 kilometrelik uzunluk ve 220 kilometreye yakın genişliğe sahip Rio De La Plata örnek olarak gösterilebilir.

1784 yılında İstanbul ve Haliç

Böylesine değerli bir bölgeye yakın olup yürümemek olmazdı elbette. Yapısal, doğal, kültürel ve ekonomik olarak sahip olduğu zenginlikler nedeniyle bir cumartesi gününü kıyıları ve bağlantılı olduğu dereleri kaydetmek istedim.

21 kilometrelik uzunlukta, çoğunlukla kıyılardan ilerlediğim rotanın başlangıcını her dönem bölgeye tepeden bakan Galata Kulesi‘nden yapıyorum. Pierre Loti Tepesi bölgeyi gören yüksek alanlardan bir diğeri ve rota üzerinde uğramak mümkün.

Haliç

Parklar, kongre merkezleri, eğitim yerleri, müzeler ve mezarlıklarca zengin bölge kıyıdan iç alanlara doğru farklı sosyal ve ekonomik dinamiklere ayak uydurmakta.

Haliç

Osmanlı ve Bizans döneminin önemli kültür ve ticaret alanı şimdilerde küçük dükkanlar, araba tamircileri, çay bahçeleri gibi işletmelere ev sahipliği yapmakta. Dönemler içerisinde söz konusu olan yangın ve talan gibi olaylar neticesinde bir çok tarihi yapı yok olsa da hala mimari yapılardan çeşitli örnekleri gözlemlemek mümkün. Eyüp kıyılarına yakın, temizlik çalışmaları ardından doğal özelliklerine tekrar kavuşan Bahariye Adaları ilgili olarak Haliç (Bahariye) Adaları yazısını okuyabilirsiniz.

Osmanlı dönemine dair Tursun Bey tarafından kaleme alınan Tarih-i Ebu’l-Feth kitabında Haliç ile ilgili şöyle bir aktarım vardır:

(…) Karadeniz’le Akdeniz arasında bir kısıklıkta, Rumeli tarafına bir denizkulağı uzanır ve yaklaşık beş mil zemini katedip liman şekline girmiştir. Ortalama onbin gemi alır. Bu liman yerinin havası güzel, bağ, bahçe ve ağaçları gayet doludur.

Haliç

İlk olarak Kağıhane Deresi ve ardından Alibeyköy Deresi’ni görüntüleyip diğer yakasına geçiş yaparak rotayı tamamlıyor ve tekrar başlangıç noktası olan Galata Kulesi’nde rotayı sonlandırıyorum.

Kaynakça

1. İstanbul Boğazı Güneyi ve Haliç’in Jeolojik Yapısı ve Geoteknik Özellikleri
2. Haliç @Wikipedia
3. Kıyı Tipleri, Coğrafya Dünyası
4. Türkiye’de Görülen Kıyı Tipleri