Işık Kirliliği (Light Pollution), geceyle gündüzün artık çok fark yaratmadığı zamanlardayız. İş ve eğlence hayatı, ulaşım, güvenlik derken gündüz güneşin aydınlattığı sokaklar, caddeler, evler ve parklar gece ay ışığına eşlik eden sokak lambaları, özel aydınlatma cihazları ve araba farları ile aydınlanıyor. Değişen ışığın tonu ve sıcaklığı olsa da etkilenen her iki durumda da tüketilen doğal kaynakların yanında uzayın boşluğu ve yıldızların netliği oluyor. Ne yazık ki hem Türkiye’de hem de bütün dünyada çok kötü gece aydınlatma uygulamalarına karşın bu duruma çözüm olacak bir yol da bulunmadığı gibi ışık kirliliğine neden olan düzenleme ve uygulamar yaygınlaşmaya devam ediyor.
Işık Kirliliği Nedir?
Lazerler, spot aydınlatmalar, bina ışıkları, reklam panoları, gereksiz kullanılan sokak lambaları gibi bulunduğu noktada gereksinimi az olan ışık gereçlerinin gereksiz aydınlatma sağlaması olarak ifade edilebilir. Sonucu olarak da gece havada canlılara zarar veren aşırı aydınlık bir görüntü oluşmaktadır.
Özellikle deniz kaplumbağaları yumurtadan çıktıklarında denizin üzerindeki ay yansımasını takip ederler. Aşırı aydınlatmalardan dolayı ayın yansımasını ayırt edemeyen canlılar açlıktan veya avlanmaktan dolayı ölebilmektedirler. Yine, kaplumbağalar gibi kuşlar da uçarken aya göre yön bulurlar. Aşırı aydınlatmaların neden olduğu yön karmaşası içerisinde parlak alanların hangisinin ay hangisinin yapay ışık olduğunu bilemedikleri için göç edemeyip ve bazı durumlarda yüksek binalara çarpıp ölürler.
Işık Kirliliğinin Çeşitleri
Her çeşit etkisiz, gereksiz aydınlatmayı kapsayan ışık kirliliğinin başlıcalarını şu şekilde sıralayabiliriz.
Işık tecavüzü (Işık Taşması): Işığın istenmeyen ya da gerekmeyen yerde ve zamanda aydınlatma amacı ile kullanılması,
Göz Kamaşması: Gözün alışık olduğu aydınlatma düzeyininin üzerinde, görme yetisinin bozulmasına ve nesnelerin görünürlüğünün kaybolmasına neden olan durumlardır. Unutmamak gerekir ki, ışık kaynağı, aydınlattığı nesneden daha belirgin olmamalıdır.
Dikine Işık: Doğrudan gökyüzüne giden ışıkları ifade etmek için kullanılır. Genelde yüksek binalarda, şov amacı ile tercih edilen bu aydınlatma tam anlamıyla boşa gitmektedir.
Işık kirliliği özellikle astronomlar olmak üzere gökyüzünü seyretmek isteyen herkes için önemli bir sorundur. Gereğinden fazla ve gereksiz kullanılan aydınlatmalar nedeniyle ışık atmosferdeki tozlar ve moleküller tarafından saçılmakta ve göğün doğal parlaklığının bozulmasına neden olmaktadır. Artan bu parlaklık neticesinde gök yüzü net bir şekilde görünemez. Şehirlerin üstünde uçaktan görülen ışık denizi, çoğunlukla yukarıya doğru yanlış yönlendirilmiş ışıklardır.
Işık Kirliliğine Neden Olan Işık Kaynakları
- Turistik tesislerin, binaların, iş ve alışveriş merkezlerinin dış cephe aydınlatmaları
- Yol, cadde ve sokak aydınlatmaları
- Park, bahçe, örenyeri ve spor alanlarının aydınlatmaları
- Reklam panoları
- Güvenlik amacıyla gerçekleştirilen aydınlatmalar
- Şov amaçlı aydınlatmalar
- Ev ve binalardan taşan ışıklar
Kamusal alanların yanı sıra özel ve kişisel alanlarda kullanılan armatürlerin ve lambaların yanlış seçimi, plansız yönlendirilmesi özellikle ışık taşmasına, göz kamaşması ve dikine ışık oluşmasına neden olur. Bunun sonucu olarak da gereksiz tüketilen kaynaklara ek olarak gökyüzü ve canlıların etkilendiği olumsuz sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Unutmamalıdır ki, ışık üretilirken kömür, petrol ve su gibi doğal kaynaklar kullanılmakta ve her boşa giden ışık doğal kaynakların da boşa harcanmasına neden olmaktadır.
Işık Kirliliğinin Kültürel Etkisi
Şehir hayatından uzaklaştıkça gökyüzüne yakınlaşma durumunun nedeni gereksiz şehir ışıklarının azalması ile ortaya çıkan sayısız yıldızın net bir şekilde görülüyor olmasıdır. Işıkların ardında saklı kalan bu güzellik bir çok gezginin, şairin, filozofun, ressamın doğa içerisinde kendini bulmasına, sanatlarına ilhamın kuvvetlenmesine neden olmuştur.
Van Gogh’un Yıldızlı Gece‘sine, Beethoven‘in Ay Işığı Sonatı‘na konu olan bu güzellik insanlığın en eski ilgi alanı, efsanelerinin, dualarının ve korkularının da temeli olmuştur. Bugün kullandığımız çoğu takım yıldızların adlarını veren eski medeniyetlerden günümüze ışıklar ardına sakladığımız yıldızlar şehir hayatının içerisinde artık yer alamaz oldu. Birçok ülkede ışık kirliliğine karşı dernekler, birlikler, ulusal komiteler kurulmuş olsa da aktif bir çözüm ne yazık ki hala söz konusu olamamıştır.
Kuruluşların üyeleri arasında yer alan profesyonel ve amatör gökbilimciler, aydınlatma mühendisleri, mimarlar, armatür üreticileri ve çevreciler de yer almakta, etkili ve kalıcı bir çözüm için farkındalık yaratmaya çalışmaktadırlar. Tüm bu gayretin amacı, ışığın gerektiği yer ve zamanda, gerektiği kadar kullanılması, iyi görme koşullarının sağlanması, gökyüzünün karanlık kalması, güvenliğin sağlanması ve kaynaklarının gereksiz kullanımının önlenmesidir. Bu çalışmaların etkisi olarak, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) Yönetim Kurulu, 4 Temmuz 1998 de bir bildiri ile Birleşmiş Milletler’i uyarmış, ışık kirliliğini önleyici her türlü çalışmayı desteklediğini duyurmuştur. Başta ABD, İspanya olmak üzere birçok ülkede, yerel yönetimlerin çoğu ışık kirliliğine karşı özel yasal düzenlemeler ve yönetmelik değişiklikleri gerçekleştirmiş ve uygulamaları yaygınlaştırmaya başlamışlardır.
Işık Kirliliği Haritası
Light Pollution Map (Işık Kirliliği Haritası), dünyanın her bölgesini kapsayacak şekilde yapılan ölçümlerin sonucu olarak ışık kirliliğinin yoğunluğunu görebileceğiniz bir harita uygulamasıdır. Özellikle belirli zamanlarda (örneğin meteor yağmuru) ışık kirliliğinden uzaklaşabileceğiniz ve gökyüzünü neti bir şekilde görebileceğiniz zamanlarda lokasyon belirlemek amacı ile kullanabileceğiniz uygulama diğer yandan kaynakların ne ölçüde tüketildiği ve şehirleşmenin ne gibi sonuçlara neden olduğunu da açıkça göstermektedir.
Perseid Meteor Yağmurları için hala bir lokasyon belirleyemediyseniz, ışık kirliliğinin az olduğu, bulunduğunuz bölgeye yakın bir nokta seçebilir ve meteor yağmurunun oluşturduğu şölene sorunsuz bir şekilde tanıklık edebilirsiniz.